Bazylika św. Wincentego à Paulo

Zgromadzenie Misji (CM)
nazwa potoczna: Misjonarze Wincentego à Paulo

data nadania tytułu bazyliki mniejszej 
6 maja 1997 roku 

Diecezja Bydgoska

W 1923 roku władze Bydgoszczy ofiarowały Zgromadzeniu Księży Misjonarzy św. Wincentego à Paulo działkę pod budowę kościoła i szkoły. W marcu 1924 roku rozpoczęto prace przygotowawcze według projektu architekta Adama Ballenstaedta z Poznania.
Po odzyskaniu niepodległości Bydgoszcz ośmiokrotnie zwiększyła swoje terytorium i posiadała blisko 80 tys. mieszkańców, a mimo tego posiadała tylko jedną parafię katolicką. 1 maja 1924 roku dekretem kard. Edmunda Dalbora erygowana została parafia pw. św. Wincentego à Paulo, w której 15 października 1925 roku pracę duszpasterską rozpoczęli księża misjonarze. Do końca 1927 roku wybudowano prezbiterium kościoła, a na początku 1928 roku rozpoczęto prace fundamentowe pod korpus nawowy. Na przełomie 1931 i 1932 roku ukończone zostały oba skrzydła domu misjonarskiego, w jednym z nich siedzibę miała szkoła dla chłopców. Pod koniec 1933 roku postawiono mury rotundy, na których w 1935 roku osadzona została żelbetowa kopuła. Do końca 1938 roku kościół został ukończony w stanie surowym. 16 września 1939 roku kościół został zajęty przez wojska niemieckie a dom misjonarski przeznaczony na koszary policji. Kościół został sprofanowany, rozkradziono elementy wyposażenia. Przed wycofaniem się z Bydgoszczy, wojska niemieckie 19 stycznia 1945 roku podpaliły kościół. Rozmiar strat oszacowano na 1.466.808,10 złotych według cen przedwojennych. 15 marca 1945 roku do Bydgoszczy przybyli pierwsi misjonarze z Krakowa. Kościół został odgruzowany i otwarty dla kultu. Od 27 maja 1945 roku w Bazylice odbywają się regularne nabożeństwa. Rozpoczęto długotrwały proces odbudowy. W 1949 roku poświęcono kaplice Matki Boskiej Częstochowskiej, w latach pięćdziesiątych otynkowano wewnętrzne ściany kościoła, w 1966 roku opracowano projekt kopuły zewnętrznej. Od 1967 roku pracami nad odbudową kościoła kierował prof. Wiktor Zin. Według projektu Zina zamontowano we wnętrzu marmurowe pilastry o korynckich kapitelach, zbudowano chór muzyczny, zainstalowano mozaikowe lustra odblaskowe. Prof. Zin zaprojektował także mozaiki na sklepieniach, wystrój prezbiterium, oraz rozety w kasetonach kopuły i witraże. Kopuła – najbardziej monumentalny element wnętrza w której zgodnie z projektem Zina zamontowano w kasetonach kopuły rozety - stylizowane kwiaty polskie. W 108 kasetonach znalazły się 32 różne motywy rozet. Na żebrach kopuły umieszczono stylizowane „gwoździe”, rytmizujące wnętrze czaszy.
Ołtarz główny – zaprojektowany w całości przez prof. Zina, składa się z monumentalnej grupy Ukrzyżowania i mozaiki. Ogromny krucyfiks, stojąca pod nim grupa św. Wincentego à Paulo z ubogimi, przedstawione są na tle niesamowitej mozaiki, która w abstrakcyjno-symbolicznym związku łączy się treściowo z grupą Ukrzyżowania. Dopełnieniem treściowym i symbolicznym ołtarza są dwie mozaiki na ścianach prezbiterium przedstawiające związane ze św. Wincentym à Paulo dzieła miłosierdzia chrześcijańskiego.
Wokół rotundy kościoła, podobnie jak w rzymskim Panteonie, umieszczono osiem kapliczek. Każda z nich stanowi osobny, boczny ołtarz flankowany dwiema korynckimi kolumnami. W niszach umieszczone są posągi świętych. Chór muzyczny i mozaikę „Stworzenie Świata” zainstalowano nad wejściem w arkadzie zachodniej kościoła. Żelbetowa płyta nośna została umieszczona na wysokości 8 metrów nad posadzką kościoła. Do niej zamocowano podwieszaną mozaikę „Stworzenie Świata”. Mozaika jest najbogatszym, pod względem formalnym i treściowym, elementem wyposażenia świątyni. Kompozycja jest abstrakcyjnym przedstawieniem biblijnego opisu z Księgi Rodzaju. Wydaje się jednak, że stanowi zbitkę historii biblijnej i kosmogonii. Środkami wyrazu są linie i kolor. Kolorystyka została zredukowana do czerwieni, błękitu i złota. Obecnie planowana jest budowa nowych, mechanicznych organów. W kolejnych latach prowadzono dalsze prace budowlane. Ułożono w całym kościele marmurową posadzkę, otynkowano zewnętrzne ściany stosując pierwotnie projektowany detal sztukatorski.
W zachodnim wejściu do kościoła zamontowano brązowe „Drzwi Błogosławieństw” - składające się z 16 płaskorzeźb. Awers drzwi przedstawia osiem błogosławieństw Chrystusa z Ewangelii według św. Mateusza. Na rewersie umieszczone są m.in. herb Bydgoszczy, monogram św. Wincentego à Paulo i herb Zgromadzenia. Ich autorem jest bydgoski rzeźbiarz Michał Kubiak.
7 października 1997 roku Ojciec Święty Jan Paweł II podniósł kościół do godności Bazyliki Mniejszej.